مىرود . « 6 » همچنين در برخى از فرهنگهاى قديم واژه‌هايى از گيلكى نقل شده است كه در حال حاضر ، اغلب آن واژه‌ها به دور از استعمال عادى است . گيلكى در مقام مقايسه با ساير گويشها خصائصى متمايز دارد كه دارا بودن گويشهاى محلى و فرعى از آن جمله است . دكتر پرويز خانلرى دربارهء گيلكى چنين آورده است : « گيلكى از گويشهاى ايرانى است كه در قسمت گيلان و ديلمستان متداول بود و هنوز مردم استان گيلان آن را در گفتار به عنوان زبان مادرى خود به كار مىبرند . گيلكى خود به چند شعبه منقسم است كه با يكديگر اندك اختلافى دارند « 7 » . . . » برخى معتقدند كه منقسم بودن گيلكى به چند شعبه نشانهء آن است كه در اين زمينه از خصايص يك زبان بهره‌مند است ، حال آن‌كه معمولا گويشها از اين خصيصه به دور هستند . گيلكى مشتمل بر دو گويش متمايز در دو ناحيهء غربى و شرقى است ( بيه‌پس و بيه‌پيش ) . يكى گويش رايج در رشت ، بندر انزلى ، لشت‌نشا ، صومعه‌سرا و كوچصفهان ، ديگر گويشى كه در لاهيجان ، لنگرود ، رودسر و . . . متداول است . اما به هنگام تحقيق ، گويش رايج در رشت معيار بررسى و پژوهش زبان گيلكى است « 8 » . البته در گيلان گويش تالشى نيز در نواحى ماسال ، اسالم ، شاندرمن ، تالش دولاب و . . . رايج است . همچنين گالشى كه گويش رايج ساكنان كوهپايهء گيلان است . از جملهء خصايص آوايى گيلكى اين است كه الف ممدود خالى از كشش است و به صورت الف مقصور تلفظ مىشود . اصولا ماهيت آوايى گيلكى با صداى الف ممدود ناسازگار است مانند جان : جن ؛ ولى استثناء هم دارد مانند اين عبارت : « امه چوم اكهنه دنيا ميان چيزها بيده « 9 » » كه الف چيزها ممدود است نه مقصور يا اين جمله : « بعدها بفهمسته بو « 10 » » كه كلماتى است از فارسى اخذ شده و بين شهريهاى تحصيل كرده در محاورات به كار مىرود . در گيلكى الف يا به اصطلاح همزه در آغاز واژه تغيير آوايى به خود مىگيرد . مصوتهاى پىدرپى به هنگام تلفظ در يكديگر اثر مىگذارند و با مقايسه تلفظ فارسى از آهنگ خود خارج مىشوند . تبديل حروف در گيلكى متكى به سنت ديرين دستورى در زبانهاى ايرانى است چنان‌كه واو اوستايى و فرس هخامنشى در فارسى درى به « ب » تبديل مىشود ، يا در زبان فارسى حرفهاى « و » و « ب » جانشين يكديگر مىشوند . در گيلكى نيز چند حرف كه نزديكى آوايى دارند به يكديگر تبديل مىگردند مثلا به جاى باز ، و از مىآيد . همچنين است گاو - گاب . برف - ورف ؛ يا به جاى زير - جير و به جاى سوراخ - سولاخ و به جاى ديوار - ديفار . هاى ملفوظ كه پس از الف ممدود بيايد در تلفظ حذف مىشود : گناه - گنا . پادشاه - پادشا . طبيعى است كه هاى غير ملفوظ به لفظ درنمىآيد : خنده - خند . در عين حال بعضى واژه‌ها با هاء ملفوظ آغاز مىشود مانند : هسا - به جاى اكنون و حالا ، يا هيا به جاى اينجا . ها در گيلكى گاه پيشوند فعل نيز واقع مىشود : هگير - بگير ، هده - بده . در تلفظ برخى از اعداد ، هاء به تلفظ درنمىآيد : مانند چار به جاى چهار ، چل به جاى چهل . جابجايى لفظها و آواها در صرف افعال گيلكى همانند فارسى محسوس است مانند تبديل خ به ج در فعل دوختن : دوجم ، دوجى ، دوجه . . . ( در فارسى « خ » به « ز » تبديل مىشود . ) يا تبديل حرف « ه » به حرف « ى » در صرف مصدر خواستن : خوايم ، خوايى ، خوايه . . . همچنين است تبديل حرف « ف » به « س » در صرف فعل خفتن : خوسم ، خوسى ، خوسه . . . در گيلكى همانند فارسى اگر حرف « ن » پيش از « ب » واقع شود تلفظ « ن » به « م » بدل مىگردد : شنبه - شمبه ، عنبر - عمبر ، انبار - امبار . . . در فارسى نيز چنين است چنان‌كه بادنجان ، بادمجان و شنبليله - شمبليله تلفظ مىشود . . . در گيلكى اسامى ، اعم از ذيروح يا غير ذيروح با « ان » جمع بسته مىشوند ، حتى در واژه‌هاى مركب « ان » در آخر به كار مىرود . علامت جمع « ها » مورد استعمال ندارد مگر در شهرها كه برخى افراد تحصيل كرده در محاورات از آن استفاده مىكنند مانند مثالهايى كه قبلا در مورد « چيزها » و « بعدها » آورده شد . حرف اضافه « به » و حرف ربط و عطف « و » و « كه » موارد استعمال گوناگون دارند و به تناسب معنى نه‌فقط در تلفظ ، بلكه در كتابت دستخوش تغيير مىشوند . مثلا حروف ربط كه و چه در گيلكى به صورت كى و چى استعمال مىشود : كى بامو - كه آمد . كى بشو - كه رفت . چى گه - چه مىگويد . در فارسى صفت غالبا بعد از موصوف مىآيد ، ولى در گيلكى هميشه صفت پيش از موصوف آورده مىشود : سيفيد مسجد - مسجد سفيد ، پيله دريا - درياى بزرگ . . . صفت تفضيلى در گيلكى با علامت « تر » به كار مىرود ولى « ترين » صفت عالى در گيلكى معمول نيست و در استعمال اسم و صفت گاه فتحهء اضافه تلفظ نمىشود . همچنين كلمات مركب يا مضاف و مضاف اليه جاى خود را تغيير مىدهند مانند : آغوز پوست - پوست گردو ، خالاپسر - پسرخاله ، شوفرشاگرد - شاگرد شوفر . . . در حال اضافه ، كسرهء اضافه بدل به فتحه مخفف مىشود مانند : مرغ پر به جاى پر مرغ در زبان طبرى قديم نيز مضاف اليه پيش از مضاف درمىآيد و بين آن‌دو گاه كسره و گاه‌هاء غير ملفوظ آورده مىشود : مثلا به جاى مرز شهرستان در « تاريخ طبرستان » چنين آمده است : « و آن جايگاه را كه دختر اختيار كرده بود شارستانه مرز مىگويند « 11 » . » و به جاى كوى زندان در آن كتاب چنين نقل مىشود : « شيخ زاهد فيروى ،

--> ( 6 ) . ويژگيهاى دستورى و فرهنگ واژه‌هاى گيلكى ، جهانگير سرتيپ‌پور ، نشر گيلكان ، رشت 1369 ، صفحهء 1 . ( 7 ) . تاريخ زبان فارسى ، دكتر پرويز خانلرى ، جلد 2 ، صفحهء 41 . ( 8 ) . همان كتاب ، صفحهء 22 . ( 9 ) . زبان گيلكى ( متن روسى ) ، و . س . راستار گويوا ، شمارهء 324 ، صفحهء 281 . ( 10 ) . همان كتاب ، صفحهء 61 . ( 11 ) . تاريخ طبرستان ، بهاء الدين محمد بن حسن بن اسفنديار كاتب ، به تصحيح عباس اقبال ، كلالهء خاور ، تهران 1320 ، صفحهء 71 .